Albert Einstein: de mens achter het genie
Meer dan zeventig jaar na zijn dood blijft Albert Einstein mensen inspireren. Niet alleen met zijn ideeën over ruimte, tijd en het heelal, maar ook als mens die nadacht over vrede, verantwoordelijkheid en de gevolgen van wetenschappelijke vooruitgang.
Ook beeldhouwster Bernie Gogelein-Autsema (86) uit Laren (NL) raakte door hem gefascineerd. In haar bronzen beeld van het hoofd van Einstein zocht ze niet naar het wereldberoemde genie, maar juist naar de mens achter Einstein: met zijn humor, bescheidenheid, verdriet en twijfels.
Verdriet, humor en berusting
Toen Bernie rond 2020 aan haar beeldhouwwerk van Einstein begon, wilde ze geen heroïsch beeld maken. Ze keek naar foto’s van hem en zag iets anders. “Ik zag een bescheiden intellectueel, iemand met humor, maar ook iets van verdriet over hoe zijn leven was gelopen.” Die emoties probeerde ze in klei te vangen: verdriet, humor en berusting.
Daarbij dacht ze ook aan de ingewikkelde verhouding tussen wetenschap en verantwoordelijkheid waarmee Einstein in zijn leven werd geconfronteerd. In 1939 waarschuwde hij de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt voor de mogelijkheid dat Duitsland een atoombom zou ontwikkelen. Zijn waarschuwing zette de Amerikaanse overheid aan tot verder onderzoek naar kernsplijting. Enkele jaren later mondde dat uit tot de ontwikkeling van de eerste atoombommen. Einstein zelf werkte daar niet aan mee. Later zette hij zich in voor vrede en waarschuwde hij voor de gevaren van kernwapens.
Voor Bernie hoort ook die geschiedenis bij zijn portret. Niet alleen het genie, maar de mens die nadacht over de gevolgen van wetenschappelijke vooruitgang.
Met de handen denken en voelen
Het beeld ontstond thuis, terwijl Bernie uitkeek over de tuin. Ze had al veel getekend en geschilderd, maar ontdekte later in haar leven hoe goed het driedimensionale werk bij haar paste. “Ik heb een stuk klei in handen en ga aan het werk. Dan zie ik wel wat het wordt.”
Ze volgde de kunstacademie, maar legde haar vrije kunstenaarschap jarenlang grotendeels naast zich neer voor haar gezin. De afgelopen twintig jaar kreeg kunst opnieuw een steeds grotere plaats in haar leven. Uiteindelijk ging ze boetseren. “Had ik dat maar eerder gedaan.”
Juist het ruimtelijke spreekt haar aan. Een portret ontstaat voor haar niet alleen door te kijken, maar ook door te voelen: de verhoudingen van een gezicht, de vorm en de manier waarop licht en donker over het oppervlak bewegen. Ze ziet daarin een overeenkomst met wetenschap. Een onderzoeker kan beginnen met een inzicht en moet vervolgens uitzoeken of het klopt. Bij haar begint het met klei en een idee. Daarna ontstaat al werkende de vorm.
Einstein terug in Potsdam en Leiden
Bernie boetseerde Einsteins hoofd eerst in klei. Van het uiteindelijke portret liet ze vervolgens drie exemplaren in brons gieten. Voor een daarvan wist ze waar het thuishoorde: de naar hem vernoemde ‘Einsteinturm’ in Potsdam, Berlijn.
De Einsteinturm, ontworpen door architect Erich Mendelsohn en begin jaren twintig gebouwd, is een zonneobservatorium. Met metingen van zonlicht wilden wetenschappers voorspellingen onderzoeken die samenhingen met Einsteins relativiteitstheorie. Einstein zelf bracht vroeger tijd door bij het observatorium en ondersteunde het onderzoek.
Juist vanwege die geschiedenis wilde Bernie haar beeld daar onderbrengen. Het beeld werd in Potsdam feestelijk ontvangen en staat nu in een ruimte die tijdens rondleidingen wordt bezocht. “Ik wilde hem als het ware terugzetten op zijn eigen plek.”
Ook Leiden speelt een rol in haar verhaal. Einstein had een lange wetenschappelijke band met de Universiteit Leiden en verbleef regelmatig in de stad. Bernie woonde zelf jarenlang tegenover de Leidse Sterrewacht. Het tweede exemplaar van haar Einstein schonk ze aan de Oude Sterrewacht in Leiden.
Waar blijft de mens?
Bernie is gefascineerd door Einsteins ideeën over de kosmos en zijn verwijzingen naar Spinoza. Het idee dat de mens deel uitmaakt van een veel groter geheel spreekt haar aan.
Ook een tekst die op internet bekend werd als een brief van Einstein aan zijn dochter Lieserl, waarin liefde als een universele kracht wordt beschreven, maakte indruk op haar. Er is geen historisch bewijs dat Einstein die tekst daadwerkelijk schreef. Voor Bernie gaat het vooral om de gedachte erachter: wetenschap en vooruitgang mogen niet los komen te staan van menselijkheid. “We komen om van de wetenschap, maar waar is de mens gebleven?”
Die vraag vindt ze ook relevant bij hedendaagse ontwikkelingen zoals kunstmatige intelligentie. Ze is niet tegen nieuwe technologie. “Het is een hulpmiddel. Je moet erin meegroeien, maar je moet het ook beheersen.”
Einstein kijkt vooruit
Potsdam en Leiden zijn voor Bernie plaatsen waar Einsteins geschiedenis tastbaar blijft. De Einstein Telescope kijkt juist naar de toekomst. Het toekomstige observatorium voor zwaartekrachtsgolven bouwt voort op Einsteins algemene relativiteitstheorie en moet onderzoekers nieuwe mogelijkheden geven om het heelal te bestuderen.
Dat idee spreekt haar bijzonder aan. Einstein hoeft volgens haar niet alleen een historische figuur te zijn. Zijn ideeën leven voort in nieuwe wetenschap. “Hij mag bij zijn eigen toekomst aanwezig zijn”, zegt ze. Met een glimlach ziet ze hem zelfs als een soort ‘supervisor van het geheel’.
Eén bronzen Einstein wacht nog op een bestemming. Misschien kan juist dat portret ooit de verbinding leggen tussen Einsteins verleden en de wetenschap van morgen. Niet als monument voor een onaantastbaar genie, maar als herinnering aan de mens achter de wetenschap en aan de verantwoordelijkheid die met kennis gepaard gaat.
